صوت بر روی بستر شبکه (voip)

از امروز با شما خواهیم بود با گوشه ای جذاب و کاربردی از دنیای عظیم شبکه به نام ویپ …

امیدوارم تا پایان این مقاله همراه ما بوده و در نهایت دریچه دیگری از این دنیای گسترده بر روی شما دوستان علاقه مند این حوزه باز شود.

در این مقاله قصد دارم از صوت بر روی شبکه که امروزه به ویپ شهرت پیدا کرده و بسیار هم  شیرین و پراستفاده است توضیحات تقریبا مفصلی داده و شما را با این نام بیشتر از قبل آشنا کنم.

 این مقاله با چکیده ای کلی شروع خواهد شد تا دید کلی راجبه موضوعات مورد بحث به شما داده شود و در ادامه یک مقدمه کوتاه و قسمت هایی از بخش اول را با هم پیش ببریم.لازم به ذکر است که این مقاله از چهار بخش تشکیل شده و به توضیح  صوت بر روی بستر شبکه می پردازد.

خوشحال میشم تا پایان همراه بنده باشید

اولین به روز رسانی:۱۸فروردین ۱۳۹۶

دومین به روز رسانی:۲۲فروردین ۱۳۹۶

چکیده :

در این مقاله ، ابتدا درباره ی تاریخچه تلفن ها در زمان های قدیم و همچنین نحوه ی کار کرد و سپس نحوه ی به کار گیری آنها در ادارات و سازمانها در گذشته و در حال را مورد مطالعه قرار می دهیم و در نهایت در رابطه با سیستم جدید Voip و اجزای تشکیل دهنده ی آن و مزایای این سیستم از قبیل هزینه های کمتر و قابلیت های بیشتر نسبت به سیستم قبلی  اشاره می کنیم.

علاوه بر این به صورت تخصصی در رابطه با اجزای این سیستم و نحوه ی کارکرد آنها و چگونگی مهاجرت از سیستم قبلی که شامل اجزایی همچون سوییچ های  pbx وسیستم های صفحه کلید و اتصالات بین آنها بوده اند به سیستم جدید که شامل مسیر یاب های پشتیبانی کننده از صوت و سرور های مربوط به سیستم Voip و ip phone ها که همگی توسط شرکت سیسکو طراحی شده را مورد بحث ومطالعه قرار می دهیم.

مقدمه:

ارتباطات یکی از نیازهای حیاتی بشریت است و انسان همواره به دنبال ابداع فناوری هایی بوده است که بتواند با استفاده از آنان با سایر همنوعان خود ارتباط برقرار نماید. در گذشته ای نه چندان دور که انسان استفاده از اینترنت را تجربه نکرده بود، ارتباطات محاوره ای صرفا از طریق تلفن و به کمک خطوط PSTN انجام می گردید که این سیستم سیگنال های صوتی آنالوگ با استفاده از کابل های مسی حمل و مبادله داده خصوصا در مسافت های طولانی گران قیمت و ارتباطات ویدیوئی رویائی بیش نبود.

در سالیان اخیر ما شاهد اتفاقات جالبی بوده ایم که هر یک به سهم خود تاثیری غیرقابل انکار در حیات بشریت داشته اند. ابداع کامپیوترهای شخصی، فن آوری های جدید ارتباطی نظیر تلفن های سلولی و نهایتا اینترنت نمونه هایی در این زمینه می باشند که باعث شده است انسان بتواند با استفاده از سرویس های جدیدی نظیر نامه الکترونیکی، چت و مواردی دیگر با سایر افراد ارتباط برقرار نماید.

در حال حاضر می توانیم نظاره گر یک انقلاب واقعی در عرصه ارتباطات باشیم. هر شخص با استفاده از کامپیوتر و اینترنت می تواند با سایر افراد مورد علاقه خود ارتباط برقرار نموده، داده هایی را مبادله و یا از طریق امکانات نرم افزاری موجود با یکدیگر گفتگو نمایند.

یکی از این سیستم ها و فناوری های کاربردی Voip نام دارد که تحول عظیمی در سیستم تلفنی و شبکه به وجود آورده که از طریق آن می توان ترافیک صوتی را بر روی شبکه داده ها انتقال داد.

در نظر بگیرید وقتی از دفتر کار خود به یک دفتر کار در راه دور تماس می گیرید صدایتان به جای حمل شدن بر روی شبکه تلفنی شرکت بر روی اتصالات شبکه شرکت حمل می شود که در نتیجه هزینه ای برای تماس های راه دور پرداخت نمی کنید اگرچه این تنها قسمتی از فواید این سیستم می باشد.

بخش اول :

۱-۱ تلفن و نحوه ی کارکرد آن:

وقتی که گوشی تلفن خود را بر می دارید ، در بلند گوی گوشی ، یک صدای بوق ممتد (Dial Tone) را خواهید شنید که در اصطلاح به آن “بوق آزاد” می گویند و می توانید با فشار دادن کلید های روی صفحه کلید تلفن شماره بگیرید.

گوشی های تلفن امروزی دارای باتری و آداپتور هایی هستند که از جریان برق AC استفاده می کنند، در واقع برای استفاده از امکانات جانبی گوشی از قبیل چراغ ها و منشی تلفنی و تلفن های بی سیم و … به کار گرفته می شوند.

برای به صدا در آمدن “بوق آزاد” نیاز به یک منبع تغذیه می باشد که این منبع تغذیه از جریان برق AC شما تامین نمی شود بلکه از “اداره مخابرات” توسط دستگاهی به نام “سوییچ تلفن” تامین می گردد.

این دستگاه ولتاژی معادل ۴۸ ولت جریان برق مستقیم DC تولید کرده و آن را از طریق سیم هایی که به پریز تلفن دیواری متصل هستند، به گوشی تلفن منتقل می کند. این ولتاژ برای به صدا در آوردن زنگ ، امکان شماره گیری و حتی روشن کردن چراغ های صفحه شماره گیر به کار برده می شود.

در هر کشوری بسته به استاندارد های مخابرات آن کشور از سوکت های پریز دیواری مختلفی استفاده می شود که یکی از معمول ترین آنها RJ-11 می باشد که به معنای “سوکت ثبت شده” یا Registered Jack است.

RJ-11 بالغ بر ۶ سیم رسانا دارد در حالی که یک تلفن عادی از یک زوج سیم استفاده می کند. شما هنگامی که با تلفن به یک شماره مشخصی تماس می گیرید صدایی که از طریق شماره گیری ایجاد می شود از طریق سیم هایی که تلفن شما به پریز دیواری Rj-11 متصل کرده و از طرف دیگر به سوییچ تلفن موجود در اداره مخابرات محلی شما وصل است فرستاده می شود این دو سیم که از تلفن شما خارج می شوند را اصطلاحا “نوک” و “حلقه” (Tip & Ring) گفته می شود.

نام های “نوک” و “حلقه” از فیش های اتصالی که توسط اپراتور های تلفن در سال های پیش برای برقراری تماس های داخلی استفاده می شد گرفته شده اند.همان طور که در شکل زیر می بینید این فیش ها بسیار شبیه به فیش هایی هستند که شما برای اتصال هدفون خود به وسایل صوتی مورد استفاده قرار می دهید سه سیم رسانا در این فیش ها وجود دارد.

اولین سیم به نوک فیش متصل بوده به همین خاطر به آن “نوک” می گویند وسیم بعدی به حلقه وسط فیش متصل بود که به آن “حلقه” می گویند.

نوک و حلقه
نوک و حلقه

سیم های نوک و حلقه زمانی که به طور مثال از منزل شما خارج می شوند ، نام جدیدی می گیرند. به این اتصال که از خانه تا مرکز مخابرات محلی شما برقرار است “حلقه محلی” Local Loop می گویند.

وقتی که شماره های گرفته شده توسط شما ، به واسطه حلقه محلی ، به مرکز مخابرات می رسد در آنجا حلقه محلی به سوییچ تلفن متصل می شود.

سوییچ تلفن (Phone Switch) مسئولیت اتصال زوج سیمی که از طرف تلفن شما می آیند را با سیم تلفن دیگری که مایل به برقراری تماس با آن هستید ، بر عهده دارد. به عبارت دیگر محل مسئول اتصال نقاط انتهایی (که همان تلفن ها می باشد) دو سیم است که موجب برقراری یک ارتباط تلفنی می شوند.

سوییچ تلفن می تواند شماره گرفته شده شما را با گوش دادن به صداهای تولید شده توسط کلید های صفحه شماره گیر تلفن و یا ترجمه ی پالس های تولید شده توسط شماره گیر شناسایی کند. وظیفه دیگر سوییچ تلفن این است که براساس شماره های گرفته شده ، تعیین کند که تماس شما به کجا باید وصل شود.

در نظر بگیرید اگر تلفنی که قصد تماس گرفتن با آن را دارید از لحاظ جغرافیای نزیک به شما باشد برای مثال مربوط به یک شهر یا یک منطقه خاص باشد ممکن است هر دو تلفن به یک مرکز مخابرات محلی متصل باشد. در این صورت سوییچ تلفن ، ولتاژ زنگ را از طریق حلقه محلی که به تلفن مقد مورد نظر شما متصل است می فرستد.

حالا فرض کنید که تلفنی که قصد تماس گرفتن با آن را دارید در نزدیکی شما نباشد به طور مثال در یک شهر دیگر قرار گرفته است ، در این وضعیت تلفن مقصد شما به سوییچ محلی مرکز مخابرات خودش وصل است؛ پس سوییچ تلفن محلی ، تماس شما را برای برقراری ارتباط ، به سوییچ تلفنی که در مرکز مخابرات دیگری قرار دارد ، می فرستد. این ارتباط داخلی بین سوییچ های تلفن را “اتصال بین مراکز” (Interoffice Trunk) می نامند.

بعد از تمام این رویداد ها تلفن مقصد شروع به زنگ زدن می کند و گوشی توسط شخصی برداشته می شود سوییچ مرکز مخابرات متوجه می شود که گوشی تلفن برداشته شده بنابراین ولتاژی را که برای به صدا در آوردن زنگ ارسال می کرد ، قطع می کند. در همین لحظه شما قادر به صحبت کردن با شخصی که با آن تماس گرفته اید ، می باشید.

علاوه بر موارد بالا چندین نوع از علامت یا سیگنال باید عمل کنند تا یک تماس تلفنی بر قرار شود. وقتی که شما صدای بوق انتظار و تلفن مقصد شروع به زنگ زدن می کند این عمل را “سیگنال اطلاع رسانی”  (Information Signaling) می گویند. به زمانی هم که شما در حال شماره گیری هستید ، “سیگنال آدرس دهی” (Address Signaling ) گفته می شود.

در شکل زیر برخی از اجزای شبکه سنتی تلفن را نشان می دهد در فهرست زیر ، اجزای شبکه تلفن سنتی نشان داده شده در شکل زیز توضیح داده شده اند :

 

اجزای شبکه تلفن سنتی
اجزای شبکه تلفن سنتی

تجهیزات انتهایی (Edge Devices):  در این جا تلفن هایی که به شبکه مخابرات متصل هستند.

حلقه های محلی (Local Loops) : تماس گیرنده ها را به واسطه زوج سیمی ، که به آن ها نوک وحلقه می گویند ، به مرکز مخابرات محلی متصل می کند.

سوییچ تلفن (Phone Switch) : امکان برقراری ارتباط بین یک تلفن با تلفن دیگر را ، با گرفتن شماره تلفن میسر می سازد. سوییچ با ترجمه ی شماره های گرفته شده و اتصال حلقه ی محلی تلفن تماس گیرنده به حلقه ی محلی تلفن مقصد ، یک تماس را برقرار می کند.

اتصال ها (Trunks) : ارتباط و اتصال بین سوییچ های تلفن را برقرار می کنند. بر خلاف حلقه ی محلی ، یک کابل معمولا چندین مکالمه همزمان را منتقل می کند.

تا اینجای کار با تلفن و نحوه ی کارکرد آن آشنا شدید.

در این جلسه با شبکه عمومی سوییچ تلفن به همراه جزئیات آن و صدای زنگ و شماره گیری آشنا خواهید شد تا بخش اول این مقاله به پایان برسد.

۲-۱ شبکه عمومی سوییچ تلفن :

تلفنی که الکساندر گراهام بل در سال ۱۹۸۶ اختراع کرد ، صفحه کلیدی برای شماره گیری نداشت حتی شماره گیر چرخشی هم نداشت (اگر تلفن های ۲۰ سال پیش را ببینید حتما صفحه شماره گیری با ۱۰ سوراخ را بر روی آن مشاهده می کنید). در حقیقت یک دهه بعد از اختراع تلفن ، تعداد زیادی از کسانی که قصد برقراری ارتباط و صحبت کردن با افراد دیگر را داشتند ، نمی توانستند به طور مستقیم با آن ها تماس بگیرند بلکه باید ابتدا با اپراتور صحبت می کردند و از او می خواستند که آن ها را به بخش مورد نظر وصل کند.

برای خودکار سازی این کار و حذف اپراتور ها اولین سوییچ تلفن توسط استروگر اختراع شد. این سوییچ از یک سری دستگاه تقویت کننده مکانیکی ساخته شده بود که می توانست شماره های گرفته شده را بفهمد و مسیری ارتباطی بین دستگاه تلفن تماس گیرنده و دستگاه تلفن مقصد برقرار کند. سوییچ استروگر در سال ۱۹۲۴ توسط شرکت AT & T پذیرفته شد و در سال های ۱۹۸۰ در سرتاسر ایلات متحده مورد استفاده قرار گرفت .

امروزه سوییچ های اداره ی مرکزی تلفن ، دیجیتالی هستند و بر خلاف سوییچ مکانیکی استروگر ، این سوییچ ها به طور مرتبه ای به یکدیگر متصل هستند. این روش مرتبه ای ، تعداد اتصال بین مراکز را ، که برای برقراری ارتباط با تمام دیگر مناطق تلفنی وجود دارند را تا حد امکان کم می کند. تمام اینها چیزی است که به آن شبکه عمومی سوییچ تلفن (PSTN) می گویند.

ساختار PSTN از ترکیب ۳ نوع مختلف از شبکه ها تشکیل شده است :

شبکه محلی (Local Network) :

شبکه های محلی معمولا از ارتباطات حلقه های محلی تشکیل شده اند که این روشی برای اتصال خانه ها و دفاتر کار به اداره ی مخابرات محلی خودشان است.

شبکه مبادله (Exchange Area Network) :

شبکه مبادله معمولا مبادلات محلی و مبادلات دو گانه (دفتری که امکان برقراری ارتباط با یک نقطه میانی را دارد اما بین سوییچ ها پل ارتباطی وجود ندارد ، این ارتباط به واسطه ی شبکه مبادله که سوییچ ها به آن متصل هستند ، صورت می پذیرد) را به هم وصل می کند.

شبکه راه دور (Long-Haul Network) :

شبکه راه دور معمولا دفاتر محلیه مبادله را با دفاتر راه دور به هم وصل می کند.

۱-۲-۱ شرکت های بزرگ و سوییچ های PBX :

شرکت های بزرگ معمولا از PBX (Private Branch Exchanges- PBXs) برای راه اندازی سوییچ های تلفن های خصوصی خود استفاده می کنند (در کشور ما به ندرت از سوییچ های بزرگ تلفن برای این کار استفاده می شود اما مدل های کوچک این دستگاه ها را حتما با نام “سانترال” یا “مرکز تلفن سانترال” می شناسید و آنها را دیده اید). PBX ها در اندازه ها و شکل های مختلفی وجود دارند و معمولا برای پشتیبانی از ۲۰ تا ۲۰۰۰۰ تلفن طراحی شده اند.

بیشتر PBX ها دارای خصوصیات و توانایی های گوناگونی هستند که اصطلاحا به آنها “Feature- Rich” می گویند که ارائه خدماتی نظیر سرویس صندوق صوتی (Voice Mail) ، موزیک انتظار (Music-On-Hold) ، قابلیت انتقال تماس (Call Transfer) و بسیاری از خصوصیت دیگر آنها را کاربردی تر می کند.

به طور حتم خرید یک PBX بزرگ برای شرکت های کوچک اصلا مقرون به صرفه نیست. برای شرکت های کوچک سوییچ رده ی داخلی (Entry – Level) جایگزین PBX می باشد و به سیستم کلید (Key System) می گویند و در قسمت بعد با آن بیشتر آشنا می شویم .

سوییچ های pbx
سوییچ های pbx

 

۲-۲-۱  شرکت های کوچک و سیستم های کلید :

در شرکت های کوچک که بیشتر از ۳۰ تا ۴۰ تلفن در آنها وجود نداشته باشد نیازی به خرید PBX نیست و در عوض می توانند از سیستمی که برای این شرایط مناسبتر و از نظر اقتصادی هم به صرفه هست ، استفاده نمایند.

این سیستم با نام سیستم کلید (Key System) شناخته شده است. تفاوت عمده میان سیستم کلید ساده و PBX ها بیشتر در تعداد تلفن پشتیبانی شده توسط آنها است. در محیط PBX برای تماس با شماره های خارج از آن ابتدا باید کلید ۹ را شماره گیری کنیم به عبارت دیگر پس از شماره گیری عدد ۹ شما صدای دومین بوق آزاد را می شنوید. این صدای بوق دوم از طرف مرکز مخابرات محلی ایجاد شده و شما آن را می شنوید.

در محیط سیستم کلید به دلیل این که تعداد خط های اتصالی (پل های ارتباطی) محیط به مرکز تلفن محلی کم هستند. این خطوط به صورت مستقیم از تلفن های سیستم کلید در دسترس قرار گرفته اند برای مثال فرض کنید شما از سیستم کلید ۵ تلفنی استفاده می کنید که ۵ خط تلفن دائمی را برای تماس های داخلی شرکت شما مهیا می سازد.

اگر شما قصد برقراری تماس با خارج از شرکت خود را داشته باشید به جای شماره گیری کلید ۹ برای ارتباط با خارج از محیط سیستم کلید می توانید کلید “خط آزاد” را که بر روی گوشی تلفن وجود دارد را انتخاب کنید.

در این سیستم ها بر روی گوشی های تلفن چند کلید اضافی وجود دارد مثل خط ۱ ، ۲ ، ۳ که با انتخاب یکی از این کلید ها شما صدای دومین بوق آزاد را می شنوید که نشان از آمادگی سیستم برای برقراری ارتباط با بیرون از محیط سیستم است.

سیستم های کلید به تدریج روندی را طی می کنند که هر چه بیشتر به PBX ها شبیه می شوند. برای مثال امروزه برای تماس با بیرون از محیط سیستم کلید کافی است که کلید ۹ را شماره گیری کنید. این دسته از سیستم های سوییچ های تلفن را که هم خصوصیات PBX ها را و هم خصوصیات سیستم کلید را دارا هستند، سوییچ تلفن ترکیبی (Hybrid phone switch) (در کشور ما با نام سانترل شناخته شده است) می نامند.

۳-۱ زنگ زدن و صدای شماره گیری :

در قسمت قبل با یک تماس تلفنی انتها به انتها (End-to-End) که بین شما و یک مقصد مشخص برقرار شد و به تشریح آن پرداختیم همچنین برخی از انواع مدل های علامت دهی (Signaling) که در زمان یک تماس تلفنی رخ می دهد آشنا شدیم. در این قسمت می خواهیم انواع مختلف علامت دهی ها را معرفی کنیم.

علامت دهی نظارت و سرپرستی (Supervisory Signaling)

علامت دهی آدرس (Address Signaling)

علامت دهی اطلاعات (Information Signaling)

 ۱-۳-۱ علامت دهی نظارت و سرپرستی:

علامت دهی سرپرستی نشان می دهد که سوویچ تلفن در چه وضعیتی است (یا در حالت آزاد On-Hook یا در حالت مشغول Off-Hook) و یا زمانی که تلفن در حال زنگ خوردن برای تماس جدید می باشد.(Hook اصطلاحا به کلید زیر گوشی تلفن می گویند که وقتی شما گوشی دستی تلفن را بر می دارید به حالت off وهنگامی که آن را می گذارید به حالت on در می آید. زمانی که گوشی تلفن را بر می دارید ، یک چرخه مدار الکتریکی بین سوییچ تلفن و گوشی تلفن شما برقرار می شود که این حالت را در اصطلاح Off-Hock می گویند و با برداشتن گوشی ، مدار نوک و حلقه بسته می شود.)

علامت دهی سرپرستی شامل :

علامت دهی شروع حلقه (Loop Start Signaling )

علامت دهی شروع زمینی (Ground Start Signaling)

زنگ زدن (Ringing)

علامت دهی شروع حلقه :

در یک محیط خانگی ، سوییچ تلفنی که در مرکز مخابرات محلی قرار دارد ، می تواند بر پایه جریانی که بر روی حلقه محلی متصل به آن تلفن است ، تعیین کند که آیا تلفن در حالت آزاد (On-Hock) یا مشغول (Off-Hock) قرار دارد. برای این که تلفن در حالت On-Hock ، به طور خودکار از باز بودن مدار سیم های نوک و حلقه به وجود می آید ، ولتاژ ۴۸ ولت DC موجود بر روی سیم های نوک و حلقه هیچ کاری انجام نمی دهد. ولتاژی که بر روی سیم وجود دارد تا زمان بسته شدن مدار منتظر می ماند.

زمانی که شما گوشی را از روی تلفن بر می دارید آن را در وضعیت Off-Hock قرار می دهید اما مدار نوک و حلقه بسته شده و جریان را از خود عبور می دهند.

هر زمان که سوییچ تلفن مرکز مخابرات متوجه می شود که جریان بر روی مدار برقرار شده است ، می داند که تلفن در وضعیت  Off-Hock قرار گرفته است و سوییچ تلفن صدای “بوق آزاد” (Dial Tone) را برای گوشی می فرستد که مشخص می کند آنها می توانند اقدام به شماره گیری کنند. این نوع علامت دهی سرپرستی را “علامت دهی شروع حلقه” (Loop Start Signaling) می نامند.

علامت دهی شروع حلقه ، ممکن است که اصطلاحا باعث حالت glare شود و زمانی رخ می دهد که شما قبل از این که تلفن تان زنگ بزند گوشی را بر می دارید که باعث می شود وقتی که شما گوشی تلفن را بر می دارید تا با کسی تماس بگیرید به جای صدای “بوق آزاد” صدای کسی که در آن سوی خط است را بشنوید.

شاید پدیده glare در محیط های خانگی زیاد به چشم نخورد و مسئله ساز نباشد اما در جایی که این خطوط به سیستم های PBX شرکت ها متصل هستند به دلیل حجم بیشتری از ترافیک تلفنی نسبت به خطوط تلفن خانگی که از خود عبور می دهند احتمال وقوع glare برای PBX هایی که از علامت دهی شروع حلقه (Loop Start Signaling) استفاده می کنند بسیار بیشتر از احتمال وقوع آن در تلفن خانه ی شماست بنابراین شما احتمالا به دنبال نوع دیگری از روش علامت دهی بر روی PBX خواهید رفت آن نوع دیگر علامت دهی شروع زمینی (Ground Start) است و خبر خوب این است که علامت دهی شروع زمینی (Ground Start Signaling) از وقوع glare جلوگیری می کند.

علامت دهی شروع زمینی :

در روش علامت دهی شروع زمینی (Ground Start Signaling) ، سوییچ تلفن دائما در حال نظلرت بر ولتاژ موجود بر روی سیم حلقه است وقتی که این سیم به زمین متصل می شود خط تخلیه می شود. در این حالت سوییچ تلفن متوجه تخلیه بار می شود و بوق آزاد را برای تلفن می فرستد.

زنگ زدن :

زنگ زدن هم در مجموعه سرپرستی قرار دارد. ولتاژ زنگ زدن برای تلفن مقصد فرستاده می شود و وجود یک تماس تلفنی را هشدار و اطلاع می دهد که این زنگ شامل ریتم ها در کشورهای مختلف متفاوت است.

این الگوی زنگ زدن که آن را “آهنگ زنگ” (Ring Cadence) می نامند که به طور مثال در ایالات متحده آمریکا به صورت ۲ ثانیه در حالت زنگ و ۴ ثانیه در حالت سکوت می باشد. دلیل تفاوت “آهنگ زنگ” به دلیل تنوع سوییچ ها و سیستم مخابراتی در آم منطقه یا کشور می باشد.

زنگ زدن
زنگ زدن

در قسمت قبل گفته شد که سوییچ مرکز تلفن متوجه می شود که چه وقت تلفن شما در حالت Off-Hock است و زمانی که مدار نوک و حلقه باز باشد تلفن در حالت On-Hock می باشد.

کاملا واضح است که وقتی مدار نوک و حلقه باز است ولی باز هم ولتاژی وجود دارد که این زنگ را تولید کند. مدار نوک و حلقه برای جریان DC باز است در حالیکه در مدار های داخلی تلفن ، قطعه ای الکترونیکی به نام خازن وجود دارد که بین سیم های نوک و حلقه قرار گرفته است و از میان آن خازن ، جریان مستقیم DC نمی تواند عبور کند. ولتاژ مورد استفاده برای زنگ زدن ،  AC می باشد بنابراین جریان برای به صدا در آوردن زنگ در زمانی که گوشی در وضعیت آزاد قرار دارد نیز می تواند از تلفن عبور کند و باعث به صدا در آمدن زنگ شود. در شکل زیر مدار زنگ زدن را مشاهده می کنید.

مدار زنگ زدن
مدار زنگ زدن

۲-۳-۱ علامت دهی آدرس :

علامت دهی آدرس (Address Signaling) تلفن را قادر می سازد که از روی شماره های گرفته شده ، آدرس (شماره تلفن) تلفم مقصد را تعیین کند. اغلب تلفن ها از دو نوع شماره گیری پشتیبانی می کنند.

شیوه قدیمی تر استفاده از شماره گیر های چرخشی یا پشت سر هم (Rotary) تلفن است که به آن “شماره گیر ضربه ای” (Pulse Dialing) می گویند. در این روش ، از باز و بسته کردن سریع مدار نوک وحلقه برای شماره گیری استفاده می شد ، برای سوییچ تلفن به معنی شماره های گرفته شده بود.

در شکل زیر چگونگی عملکرد شماره گیر ضربه ای را مشاهده می کنید.

شماره گیر ضربه ای
شماره گیر ضربه ای

روش کارآمدتری که برای علامت دهی آدرس از آن استفاده می شود “دو صدای چند فرکانسی” (Dual Tone Multi frequency -DTMF) است که آن را با نام “Touch Tone” هم می شناسند.

به وسیله DTMF دو فرکانش همزمان تولید می شود و سوییچ تلفن بعد از ترجمه این فرکانس های مرکب ، شماره گرفته شده را می فهمد برای مثال ترکیبی از صدای ۶۹۷ هرتز با صدای ۱۲۰۹ هرتز یعنی شماره ۱ گرفته شده است همان طور که در جدول زیر می بینید برای هر شماره از دو فرکانس استفاده می شود . با این کار از سر و صدای زمینه و محیط جلوگیری می شود.

 

جدول فرکانس شماره ها
جدول فرکانس شماره گیری DTMF

اگرچه روش شماره گیری ضربه ای (Pulse Dialing) در یک دهه موجودیت خود به خوبی ظاهر شد اما روش شماره گیری DTMF مزایای مهمی را ارئه می کند. اولین و مهم ترین فایده این روش ، سرعت در شماره گیری است.

۳-۳-۱ علامت دهی اطلاعات :

علامت دهی اطلاعات (Information Signaling) هم مثل DTMF از ترکیب فرکانس ها برای نشان دادن و مشخص کردن وضعیت یک تماس استفاده می کند(این اطلاعات برای تماس گیرنده تهیه می شود و او را از وضعیت تماس مطلع می کند). به عنوان مثال علامت اشغال (Busy Signal) ترکیبی از صدای ۴۸۰ هرتز با ۶۲۰ هرتز که با حالت خاموش/ روشن در ۰٫۵ ثانیه /۰٫۵ ثانیه ایجاد می شود.

نوع دیگری از علامت دهی اطلاعات که با آن آشنا هستیم “زنگ برگشتی” (Ring Back) است. زنگ برگشتی صدای زنگی هست که برای تماس گیرنده پخش می شود و نشان می دهد که تلفن مقصد در حال زنگ خوردن است. در واقع شنیدن صدای زنگ برگشتی که برای تماس گیرنده پخش می شود ، به این معنی نیست که دقیقا در همان زمان ، تلفن مقصد در حال زنگ خوردن است.

در جدول زیر برخی از انواع علامت دهی اطلاعات به همراه فرکانس مورد استفاده هر یک از مشاهده می کنیم.

انواع علامت دهی اطلاعات
انواع علامت دهی اطلاعات

خُب بخش اول به پایان رسید.در بخش بعدی به معرفی voip خواهیم پرداخت.

بخش دوم:

۱-۲ Voip چیست؟

VoIP یا انتقال صدا در بستر اینترنت که با نام IP تلفنی نیز از آن یاد می شود ، امکان استفاده از اینترنت

به منظور مکالمات تلفنی را فراهم می نماید. در مقابل استفاده از خطوط تلفن سنتی ، VoIP از فن آوری

دیجیتال استفاده می نماید.

برای این که صوت بتواند دیجیتالی شود (یعنی به ۰ ها و ۱ ها تبدیل شود) ، اعداد باینری و دیجیتالی شده امکان انتقال بر روی شبکه داده ای مبتنی بر IP را فراهم می سازد. پردازشی که برای فرستادن ترافیک صوتی بر روی شبکه  IP صورت می گیرد را Voip (Voice Over IP) می نامند.

۱-۱-۲ اجزای تشکیل دهنده :

شبکه Voip از اجزا و قطعات خاصی تشکیل شده است همان گونه که یک شبکه سنتی تلفن هم از اجزای خاص خود تشکیل شده است. این اجزا عبارتند از :

تلفن های (IP (IP Phones:

این تلفن ها یک اتصال به شبکه اترنت برای ارسال و دریافت تماس های صوتی دارند.

عامل تماس (Call Agents):

عامل تماس که جایگزین PBX در شبکه Voip است و تمام قابلیت های آن را هم دارا است برای مثال عامل تماس می تواند برای تعیین چگونگی ارسال تماس ها به جای دیگر (Forward) تنظیم شود.محصول مدیریت تماس سیسکو (Cisco Call Manager-CCM) یک مثال برای عامل تماس است.

دروازه ها (Gateways) :

دروازه ها می توانند تماس ها را بین انواع مختلفی از شبکه ها ارسال کنند به عنوان مثال ، شما با استفاده از تلفن IP در محل کار خود ، از روی دروازه ای که به شبکه سنتی مخابرات (PSTN) وصل است با خانه ی خود تماس بگیرید.

دروازه بان ها (Gatekeepers) :

به عنوان پلیس ترافیک بر روی “شبکه های گسترده” (Wide Area Network-WAN) انجام وظیفه کند. به طور مثال ، به دلیل این که پهنای باند بر روی WAN به طور معمول قدری محدود می باشد ، دروازه بان ها می تواند بر روی پهنای باند در دسترس بر روی شبکه گسترده نظارت داشته باشد.

وقتی که پهنای باند کافی برای برقراری یک تماس دیگر موجود نباشد ، دروازه بان این قابلیت را داراست که در خواست برقراری تماس را لغو کرده و مانع برقراری آن شود.

واحد های کنترل نقاط (Multipoint Control Units – MCUs) :

برای برپایی کنفرانس های تلفنی استفاده می شوند در کنفرانس های تلفنی چندین نفر در یک زمان می توانند صحبت کنند وتمام کسانی که در کنفرانس شرکت دارند می توانند صحبت های آنها را بشنوند.

این عمل از طریق پردازش بر روی صداها و ترکیب آنها با هم امکان پذیر می شود. MCU ها توان و قابلیت این پردازش را دارند ، در ساختار MCU ها بخشی به نام پردازشگر سیگنال دیجیتالی (Digital Signal Processors-DSPs) وجود دارد که این مدار های کامپیوتری ، توانایی ترکیب صداها را با هم داشته و برای این کار تهیه شده اند.

سوییچ های اترنت با امکان پشتیبانی از صدا (Voice-Enabled Ethernet Switches) :

به عنوان قابلیت سرویس کنترل کیفیت به سوییچ های شبکه اترنت معمولی اضافه می شود و اجازه می دهد که بسته های حاوی داده های صوتی ، در یک ناحیه جدا از بسته های دیگر اطلاعات ذخیره شوند.

این سوییچ ها می توانند تلفن IP متصل شده را تشخیص داده وآن را براساس اطلاعات زیر شبکه (Subnet) آماده کرده و در صورت نیاز توان مصرفی تلفن IP را از طریق کابل شبکه تامین کنند.

سوییچ های اترنت
سوییچ های اترنت

 

۲-۱-۲ اطمینان به Voip :

یک کمپانی را در نظر بگیرید شما یک PBX در دفتر مرکزی خود دارد و آن PBX به PBX ها و سیستم های کلید (Key Systems) موجود در دفاتری که در مکان های دیگر و دورتر هستند ، متصل است.

شما حتما باید مبلغی را ماهانه بابت مدارها و خطوطی که برای اتصال این سوییچ های خصوصی تلفن به کار رفته است ، بپردازید. علاوه بر اتصالاتی که تماس های تلفنی شما را برقرار می کنند ، به اتصالات و خطوطی هم برای انتقال داده ها در بین دفاتر خود نیاز دارید با استفاده از Voip شما دیگر به خطوط و مدارهایی که برای انتقال صدا به کار می رفت ، احتیاج ندارید و حتی نیازی هم به پرداخت هزینه شارژ ماهانه آنها ندارید برای این که می توانید ترافیک صوتی خود را بر روی همان مدارها و خطوط انتقال داده ، منتقل کنید.

علت دیگر که تکنولوژی Voip به صرفه جویی در هزینه های کمک می کند ، کاهش مخارج کابل کشی است. به طور معمول یک شرکت از زیر ساخت های جداگانه (که در بیشتر موارد کابل های فیبر نوری است) برای شبکه های صوتی ، داده و ویدئو استفاده می کند همان طور که در شکل نشان داده شده است.

کابل های فیبر نوری
کابل های فیبر نوری

 

با تکنولوژی شبکه ای پر سرعتی که امروزه وجود دارد ، صوت ، داده و همین طور ترافیک ویدئو می توانند در کنار هم بر روی یک شبکه پر سرعت جریان داشته باشند شکل زیر شبکه همگرایی (Converged Network) را نمایش می دهد که در آن از تجهیزات سخت افزاری کمتری استفاده شده است زیرا انواع مختلف ترافیک از یک سخت افزار استفاده می کنند.

شبکه همگرایی
شبکه همگرایی

به این ترتیب می بینید که از طریق گرایش به شبکه Voip هزینه ها به میزان زیادی کاهش یافته و صرفه جویی می شود. هر چند که تطابق با شبکه همگرا ، فواید دیگری را هم دارا است. برای مثال یک شبکه Voip فقط یک کپی دیجیتال از امکانات PBX نیست چون که قادر است امکانات جدیدی را برای کاربرانش فراهم کند.

هر چند که بسیاری از مردم با ایده Voip موافق هستند و آن را می پسندند اما مشکل بزرگ آنها عدم اعتماد به سیستم تلفنی Voip است. PBX ها برای مدت زیادی در عرصه مدیریت تماس ها حاضر بوده و جایگاه خوب و مطمئنی داشتند. در واقع افراد زیادی در صنعت  PBX ها بودند که از قابلیت اعتماد “پنج نه” خود تعریف می کردند. قابلیت اعتماد “پنج نه” یعنی PBX های آنها ۹۹٫۹۹۹ درصد از کار خود را به خوبی کار خواهد کرد اگر شما این درجه از قابلیت را در طول یک سال حساب کنید به این معنی است که در طول یک سال فقط ۵ دقیقه از کار افتادگی یا خرابی (Down Time) دارید.

موضوع دیگری که در مورد تماس هاس تلفنی اهمیت دارد بحث کیفیت صدا است. بیشتر مردم اتصال های ضعیف شبکه تلفن همراه را تجربه کرده اند و نگرانی آنها از این بابت است که تماس های Voip هم بدین گونه و با کیفیت پایین باشد طراحان شبکه Voip با به کار گیری ابزار های متنوع برای رسیدن به کیفیت بالای صدا استفاده می کنند که مشکل عدم کیفیت را پوشش داده است .

۲-۲ نحوه ی کارکرد Voip :

همان طور که در بخش های قبلی گفته شد Voip از شبکه ی انتقال داده ها مبتنی بر IP برای انتقال صوت استفاده می کند برای این کار باید صوت را به صورت بسته های شبکه ای در بیاورد زیرا صدای آنالوگ برای عبور از اتصالات شبکه ای مناسب نیست پس مجبور به تبدیل صدای آنالوگ به دیجیتال هستیم با این کار قادر به عبور صوت از اتصالات شبکه هستیم اما یک مشکل وجود دارد. در طرف مقصد ما یک تلفن قرار دارد و صدای دیجیتال برای آن مفهوم نیست پس این بار نیازمند آن هستیم که به صورت بر عکس حالت قبلی ، صدای دیجیتال را به صدای آنالوگ که قابل فهم برای تلفن است در بیاوریم پس از انجام تمامی این مراحل تلفن مبدا توانایی برقراری ارتباط صوتی با تلفن مقصد می باشد.

در قسمت بعدی با جزئیات بیشتر و به صورت مفصل تر به نحوه ی این تبدیلات و در نهایت انتقال صوت در بستر شبکه می پردازیم.

۱-۲-۲تبدیل صوت به صفر ها و یک ها :

زمانی که صحبت می کنید ، صدا به صورت دیجیتالی در مبنای ۲ (باینری) شامل صفر ها و یک ها از دهان ما خارج نمی شود اما اگر بخواهیم صدای خود را از میان یک شبکه Voip عبور دهیم نیاز داریم که صدای خود را دیجیتالی کنیم.

در حالت عادی صدای ما آنالوگ است یعنی به صورت یک سری موج های غیر یکسان متوالی می باشد. شبکه های Voip به عبارت دیگر ، با استفاده از کد کننده باینری صدای ما را به صورت دیجیتالی یعنی رشته هایی از صفر ها و یک ها انتقال می دهند . بدیهی است که تبدیل هایی باید انجام شود برای این کار راه های زیادی برای تبدیل صدای آنالوگ به دیجیتال وجود دارد اما فقط تبدیل صدای آنالوگ به دیجیتال کافی نیست بلکه باید راهی وجود داشته باشد تا صدای دیجیتال را دوباره به آنالوگ تبدیل کند در غیر این صورت افرادی که در آن سمت تماس شما هستند ، نمی توانند بفهمند که چه می گویید. در شکل زیر نمونه از موج های آنالوگ و دیجیتالی را مشاهده می کنید.

نمونه ای از موج های آنالوگ و دیجیتال

 

وقتی که صدای شما تبدیل به ۰ها و ۱ها و آماده فرستادن بر روی شبکه شد باید مطمئن شوید که برای انتقال تمام تماس های صوتی خود از میزان زیادی از پهنای باند شبکه استفاده نمی کنید برای مثال در یک شبکه گسترده WAN که اتصال های داخلی بین شرکت ها و دفاتر آنها در نقاط جدا از هم از نظر جغرافیای وجود دارند ، شرکت شما هر ماه هزینه ای برای شارژ پهنای باند اتصال های WAN می پردازد.

برای استفاده موثر از این اتصالات می توانید داده های باینری خود را که در حقیقت همان صدای دیجیتال شده شماست ، فشرده کرده تا میزان کمتری از پهنای باند شما را مصرف کند در این حالت می توانید تعداد تماس های بیشتری را بر روی همان اتصال  بدون پرداخت هزینه ی اضافی به سرویس دهنده خود ، منتقل کنید. برای انتقال همزمان چندین تماس صوتی بر روی اتصالات WAN ، نکته اساسی محاسبه و تعیین میزان پهنای باند مورد نیاز برای صدا می باشد. شاید محاسبه میزان پهنای باند مورد نیاز کمی دشوار باشد ولی روش های میانبری وجود دارد که شما را قادر به محاسبه ساده تر پهنای باند می کند.

۲-۲-۲ خرد کردن صدا :

کار تبدیل صدای آنالوگ به داده های دیجیتالی ، با نمونه برداری (Sampling) آغلز می شود به این ترتیب که نمونه هایی را به سرعت و به طور مداوم از موج صدای آنالوگ می گیریم. بعد از گرفتن نمونه ها ، آنها دیجیتالی می شوند (یعنی به یک سری ۰ها و ۱ها تبدیل می شوند). در ضمن ، در آن سوی یک مکالمه تلفنی ، سیگنال دیجیتالی شده باید قابلیت تبدیل به امواج آنالوگ را داشته باشد تا برای شنونده قابل فهم شود.

یک موضوع مهم در نمونه گیری ، این است که مدت تعیین کنیم که به چه اندازه نمونه (منظور همان تصاویر لحظه ای (Snapshot)) را باید از موج صدای آنالوگ بگیریم. ما نمی خواهیم در هر ثانیه نمونه های کمی برداریم ، چون وقتی تجهیزات موجود در آن سمت تماس تلفنی قصد دوباره سازی و تولید همان صدا را از روی نمونه ها دارند ، یک سیگنال صوتی متفاوت (این را اصطلاحا صوتی با فرکانس پایین می گویند) که با نمونه ها جفت و جور بوده ایجاد می کنند ، و شنونده صدایی متفاوت را خواهید شنید به این مورد در اصطلاح “مستعار سازی” (Aliasing) می گویند که در شکل زیر آن را مشاهده می کنید.

اصطلاح مستعارسازی

در این قسمت با مشکلات نمونه برداری کم یا مستعار سازی پرداختیم ممکن است تصور کنید که راه حل برای جلو گیری از مستعار سازی گرفتن نمونه های بیشتر در ثانیه می باشد.

در حالیکه وقتی نمونه های زیادی در ثانیه بر می داریم ، می توانیم در هنگام دوباره سازی سیگنال صوتی اصلی با دقت زیادی آن را باز سازی و تولید کنیم اما در این حالت ما میزان زیادی عرض باند را بدون این که واقعا مورد نیاز باشد ، مصرف کرده ایم. به دلیل گران بودن عرض باند (خصوصا در یک شبکه WAN) نمی توانیم اجازه بدهیم که عرض پهنای باند با نمونه گیری زیاد به هدر برود که در شکل زیر آن را مشاهده می کنیم.

عرض پهنای باند با نمونه گیری زیاد

عدد نمونه برداری که تجهیزات بتوانند دقیقا همان صدای اصلی را دوباره تولید کنند بدون این که عرض باند بیش از اندازه مصرف شود توسط هری نایکوئست در سال ۱۹۹۳ پیدا شد.

در واقع تئوری نایکوئست در صنعت تلفن حرفه ایی محبوبیت زیادی دارد. آقای نایکوئست گفته بود که سرعت نمونه برداری باید حداقل دو برابر بیشتر از بالاترین فرکانسی باشد که نمونه برداری خواهد شد. به طور کلی برای صدای انسانها ، بالاترین نمونه فرکانس صدا  KHz4 است (که یعنی ۴۰۰۰ چرخه در ثانیه می باشد). براساس اطلاعات بالا تئوری نایکوئست به ما می گوید که به ۸۰۰۰ نمونه در ثانیه نیاز داریم که معنای آن برداشتن یک نمونه در هر ۱۲۵ میلی ثانیه می باشد که در شکل زیر نشان داده شده است.

تئوری نایکوئست

به طور کلی پس از انجام آزمایش هایی که بر روی میزان فرکانس صدای انسان با تجهیزات خاص صورت گرفته است ، دریافته اند که فرکانس های صوتی که در محیط ما وجود دارند بیشتر از KHz 4  است.

حالا شاید این سوال برایتان پیش بیاید که چرا ما صدایی بالاتر از فرکانس صدای انسان را ایجاد نمی کنیم؟

به دو دلیل اول این که اگر ما نمونه های بیشتری در ثانیه را برای فرکانس های بالا تر برداریم (منظور فرکانس های بالاترKHz 4 است)، از آن طرف نیاز به پهنای باند بیشتری برای جابجایی نمونه های اضافه شده خواهیم داشت. دوم این که هدف ما ارسال و ایجاد دوباره صدا به صورت شفاف و قابل فهم است نه تولید دوباره صدای کامل در یک سالن کنسرت ، به همین دلیل ما با تولید دوباره سیگنال هایی که از بیشترازKHz 4 هستند ، نیاز نداریم. در حقیقت بیش از ۹۰ درصد از صدای قابل فهم در محدوده فرکانس ۰ تا ۴۰۰۰ است.

اولین پردازش که در مرحله ی نمونه برداری قبل از تبدیل به حالت دیجیتالی ، PAM (Pulse Amplitude Modulation -PAM) نام دارد. بعد از انجام شدن عملیات PAM نمونه ها هنوز در قالب آنالوگ هستند.

مرحله ی بعدی در دیجیتالی کردن موج صدا ، گرفتن این دامنه های PAM و اختصاص دادن شماره ای به آنها است که بعد از این به صوررت باینری انتقال پیدا کند. پردازش اختصاص دادن شماره به دامنه ها “کمیت سازی” (Quantization) نام دارد که در شکل زیر مشاهده می کنید.

اصطلاح کمیت سازی

وقتی نمونه های PAM گرفته شدند باید آنها را شماره گذاری کنیم (دادن شماره به منظور مشخص کردن دامنه آنها است.) اگر از مقایس خطی مانند شکل بالا استفاده کنیم خطا های شماره گذاری باعث ایجاد نا مفهومی در صدا می شود(که در حجم صدا های کم مشهود تر است) . ممکن است دامنه های زیادی وجود داشته باشد و منطقی نیست که به هر نمونه یک شماره خاص اختصاص دهیم بنابراین مجبور به گرد کردن این شماره گذاری ها به نزدیکترین عدد به آن هستیم که این کار باعث بروز خطا و به  وجود آمدن صدای “هیس” در خط تلفن آنالوگ می شود.

از آن جایی که خطا های شماره گذاری در دامنه های پایین (حجم صدای پایین) مشهود تر است علت آن است که در حجم صدای بلند در از بین بردن “هیس” موثر است و صدا های کم بیشتر از حجم صدای بالا اتفاق می افتد.بدین ترتیب با گرفتن نمونه های هر چه بیشتر در حجم صدای کم و نمونه های کمتر در حجم صدای بلند به برطرف کردن این خطا کمک می کند و پهنای باند زیادی مصرف نمی شود.

بنابراین به جای مقیاس خطی از مقیاس لگاریتمی استفاده می کنیم که قبلیت های بهتری در حجم صدای پایین دارد که در شکل زیر نمونه ای از مقیاس لگاریتمی را مشاهده می کنید.

نمونه ای از مقیاس لگاریتمی

روش های مختلفی برای تعریف یک مقیاس لگاریتمی وجود دارد مانند M-Law(یا U-Law) و A-Law که U-Law بیشتر در آمریکا و ژاپن استفاده می شود ، در حالیکه در دیگر کشور ها بیشتر از A-Law استفاده می شود.با این که هر دو مقایس لگاریتمی را به خوبی تعریف می کنند ، M-Law اختلال صدای کمتری دارد و A-Law نیز نمونه های قدرتمند تری از نوع  Signal-to-Noise(S/n) برای حجم صدای پایین دارد. با این حال اگر تجهیزات Voip از کشوری که از U-Law استفاده می کند ، به تجهیزات Voip در کشوری که از A-Law استفاده می کند ، متصل شوند ، قانون معمول بر استفاده از A-Law تاکید می کند. حالا که می توانیم دامنه های PAM را بهتر اندازه گیری کنیم ، بهتر است به این نمونه ها شماره بدهیم.

یک ۸ بیت معادل یک نمونه است ، اولین بیت از بایت جهت (Polarity) یا (مثبت و منفی بودن) را تعیین می کند. ۳ بیت بعدی بخش (Segment) یا (قسمت اصلی در مقیاس لگاریتمی) را تعیین می کنند ، در حالی که ۴ بیت باقی مانده ، گام (Step) یا (قسمت فرعی در قسمت لگاریتمی) را تعیین می کند که در شکل زیر نشان داده می شود.

 

در این مرحله ، صدا به رشته های ۰ و ۱ تبدیل شده است حالا باید میزان پهنای باند برای فرستادن این مکالمه بر روی شبکه مصرف خواهد شد.

طبق گفته ی نایکوئست ما در هر ثانیه نیاز به ۸۰۰۰ نمونه داریم و هر نمونه ۸ بیت را در اختیار می گیرد.

۸۰۰۰  نمونه در ثانیه * ۸ بیت برای هر نمونه =۶۴۰۰۰ بیت در ثانیه (۶۴ Kbps )

این محاسبه نشان می دهد که می توانیم صدای دیجیتالی شده را باKbps  ۶۴ انتقال می دهیم با این حال غیر از خود صدا ، سرآیند ها نیز باید انتقال یابد. این مقدار محاسبه شده فقط نمایان گر صدا است.

در قسمت بعدی از فشرده سازی صدا در یک بسته صحبت خواهم کرد.

نویسنده مطلب: محمدرضا عباسپور رُکنی

2 دیدگاه در “صوت بر روی بستر شبکه (voip)

  • کیوان

    (فروردین ۱۸, ۱۳۹۶ - ۴:۱۲ ب٫ظ)

    آفرین، خسته نباشید.

    • محمدرضا عباس پور

      (فروردین ۱۹, ۱۳۹۶ - ۷:۳۷ ب٫ظ)

      خیلی ممنونم
      زنده باشید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

36 − = 27